سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )

254

طب در دوره صفويه ( فارسى )

تحرير كتاب نيز معلوم نمىباشد . من تصور مىكنم كه تقريبا نصف كتاب گم شده است با وجود اين آنچه باقيمانده است جامع‌ترين رساله‌اى است كه از دورهء صفويه دربارهء بيمارىهاى اندام‌هاى تناسلى زن به دست ما رسيده است . علاوه بر اين كتاب در ليست كتب خطى دانشگاه تهران از دو كتاب ديگر نيز نام برده شده است كه دربارهء طب زنان هستند و لازم است كه در اينجا از هر دوى آنها نيز نام برده شود . بررسى مطالب و محتويات اين دو كتاب نشان مىدهد كه همان قدر كه جنبهء علمى دارند داراى ماهيت احساسى و عاشقانه نيز مىباشند و به‌هرحال از نظر بحث ما قابل تعمق هستند . كتاب اول خرقه خانم در علم طب نام دارد كه به قلم مرتضى قلى خان شاملو پسر حسن است و به نام شاه سليمان صفوى شده است . مرتضى قلى خان شخصا پزشك نبود ، او زمانى فرماندار قم بود و در اين سمت از طرف شاه لقب شمشيربردار به وى داده شد و پس از آن به حكومت خراسان منصوب گرديد و در اين سمت در جنگ مرو بدست افاغنه كشته شد . كتاب وى از سى باب ( سى بخيه ) تشكيل شده و تقريبا نيمى از آن از نظر پزشكى واجد اهميت محسوب مىگردد و مخصوصا فصل بيستم از اهميت خاصى برخوردار است زيرا در اين فصل است كه از بيهوشى صحبت مىكند و من در تحرير مطالب بخش دوم اين كتاب به هنگام بحث در اطراف روش‌هاى بيهوشى در زمان صفويه به ميزانى وسيع از مطالب آن سود برده‌ام . از آنجا كه از كتاب مورد بحث نسخ فراوان وجود دارد مىتوان چنين استنباط كرد كه كتاب بسيار رايجى بوده است . من خود شخصا يك نسخه از آن را در پاريس ، يك نسخه را در آكسفورد و لااقل هفت نسخه را در تهران ديده‌ام به علاوه يك نسخه ناقص از آن را نيز در مجموعهء كتب خطى فارسى خودم دارم . كتاب دوم اصلا به عربى بوده و توسط احمد بن سليمان الشريف معروف به ابن كمال تاليف يافته است . اين كتاب را ابتدا براى استفاده سلطان سليم اول ( 926 - 918 ) از عربى به تركى ترجمه كردند و سپس توسط محمد سعيد بن محمد صادق اصفهانى به فارسى برگردانده شد و چندى بعد تحت عنوان ماء الحيات در مصر چاپ گرديد و به اين ترتيب كتاب بسيار معروفى است . نام اصلى كتاب رجوع الشيخ على الصباح فى القوت على الباء مىباشد . كتاب مشتمل بر دو بخش و هر بخش شامل سى باب است . باب آخر فصل دوم اين كتاب نيز واجد اهميت خاصى است زيرا داراى سرفصلى با عنوان « داروهاى مستىافزا و نئشه‌آور و بيهوش‌كننده » مىباشد . قسمت اعظم اين كتاب نيز به امور جنسى و عشقى اختصاص داده شده است . كتاب چهارمى نيز در اين زمينه وجود دارد كه در دورهء صفويه نوشته شده و اينك در كتابخانهء دانشگاه كمبريج نگاهدارى مىشود . اين كتاب را محمد باقر على خان موسوى كه از پزشكان دربار سلطان حسين صفوى بود نوشته است . كتاب مزبور در سال 1280 هجرى قمرى در ( Lucknow ) چاپ سنگى شد و مرآت الجمال نام دارد .